gesprekstechniek luistervaardigheid gespreksvoering
rogeriaanse clientgerichte clientcentered therapie
tijdschrift artikelen
links reageren
luisteren
·
Luisteren
·
Begrijpen
·
Rogers
·
Oefening
Luisteren
Er is een grappig
bedoelde definitie van een gesprek: wachten op een adempauze van iemand anders,
zodat je je eigen verhaal kunt gaan vertellen. We zijn vaak meer uit op het
vertellen van ons eigen verhaal, dan dat we actief proberen te luisteren naar
een ander. Een gesprek kan winnen aan rust en diepgang als je laat merken dat
je de ander gehoord hebt. Dat kun je doen door even samen te vatten wat de
ander heeft gezegd, alvorens je eigen mening te gaan vertellen, bijvoorbeeld:
O, dus jij vindt Balkenende maar niks? Als je dit doet, samenvatten van wat de
ander heeft gezegd, zul je misschien ervaren dat het niet meevalt om dat
nauwkeurig te doen. Vaak zal je gesprekspartner een aanvulling, een
verduidelijking van zijn eerdere woorden willen geven.
Je
doet heel veel goeds in een gesprek als je probeert samen te vatten wat de
ander gezegd heeft. Wil je nog een stap verder gaan, dan kun je ook proberen om
aan de ander terug te geven wat jij denkt wat de spreker voelt bij hetgeen hij in woorden uitdrukt.
Carl Rogers, een grote naam in psychotherapieland gebruikte
hiervoor het woord empathie, je kunnen inleven in de gevoelens van anderen.
Maar je hoeft geen therapeut te zijn om begrip te tonen voor een ander. Als
iemand je iets vertelt kun je jezelf de vraag stellen: hoe zou ik me voelen als
mij dit overkomen was of nog nauwkeuriger: wat voelt zij als zij dit (zo) zegt?
Een voorbeeld: als iemand zegt: ik heb weer vreselijke heibel
met mijn vriend gehad, zou je dat kunnen samenvatten als: dus jullie hadden
weer ruzie? Maar als je naar de gevoelens luistert die achter haar opmerking
schuil gaan dan zou een reactie kunnen zijn: zo te horen ben je het spuugzat al
die ruzies?
CARL ROGERS
1902 - 1987
Theorie
Totdat Carl Rogers op het toneel verscheen voerde
vooral psychoanalyse de boventoon bij psychotherapie. Er waren wel
verschillende stromingen binnen de psychoanalyse: Freudiaans,
Jungiaans, Reichiaans e.d., maar de verdienste van Rogers was dat hij iets
totaal nieuws en heel simpels bracht: non-directieve therapie. Waar de
psychoanalyse uitgaat van theoretische concepten over hoe mensen in elkaar
zitten, ging Rogers uit van de cliënt zelf: de cliënt weet zelf beter dan wie
ook wat hem beroert, en is ook het beste in staat om te bedenken wat hem kan
helpen voor zijn persoonlijke groei. Voorwaarde voor de cliënt om te komen tot
zelfexploratie en zelfinzicht is een veilige omgeving. En die veiligheid bood
Rogers door aandacht, begrip en een positieve grondhouding. De therapeut was
niet langer de expert, die de diagnose en het recept leverde, maar werd degene
die door zijn houding en begrip de voorwaarden leverde waaronder de cliënt zijn
eigen expertkennis kon gaan aanspreken.
Anders dan Freud beschouwt Rogers mensen in de
kern als goed en gezond. Hij ziet ziekte van de geest, criminaliteit en andere menselijke
problemen als verstoring van de natuurlijke tendens van de mens. Hij
veronderstelt dat elk organisme een ingebouwde motivatie kent om zijn
mogelijkheden, dat wat in potentie aanwezig is, zo ver als mogelijk is te
ontwikkelen. Ieder streeft er naar om van zijn bestaan het beste te maken.
Rogers noemt dit de
‘actualiseringtendens’. Als het niet lukt, is dat niet omdat de
wens of het vermogen daartoe zou ontbreken.
De term non-directief, voerde Rogers in omdat hij
geen aanwijzingen wilde geven vanuit zijn eigen kennis of opvattingen, om
daarmee de cliënt alle ruimte te geven zijn eigen ideeën en opvattingen te
vinden. Het bleek echter dat non-directief in de praktijk niet helemaal te
handhaven was. Enerzijds zochten cliënten houvast in minuscule uitingen, vaak
non-verbaal, van de therapeut, anderzijds was de therapie niet
geheel non-directief omdat een inherent doel van de therapie was de
cliënt te brengen tot zelfexploratie en zelfinzicht. Daardoor kwam later de
term ‘client-gericht’ in zwang. Dit staat dan in tegenstelling tot
‘probleem-gericht’, waarbij zowel cliënt als therapeut zich in
eerste instantie buigen over het probleem dat de cliënt aandraagt of dat door
de therapeut wordt vastgesteld. Bij client-gerichte therapie staat dus niet het
probleem, maar de ervaring, het gevoel van de client
centraal.
De praktijk
Vanuit de praktijk en door veel wetenschappelijk
onderzoek kwam Rogers tot het benoemen van drie kwaliteiten die bij een
therapeutisch gesprek noodzakelijk en voldoende zijn.
Aandacht
Rogers
gebruikt hiervoor vooral het woord empathie: het je kunnen inleven in de
gevoelens van anderen. Hoe zou ik me voelen als mij iets
dergelijks was overkomen, accurater nog: hoe zou ik me voelen als ik zou zeggen
wat de cliënt nu zegt. Als de cliënt bijvoorbeeld zegt: “Het was
vandaag weer helemaal mis” zou een reactie van de therapeut die ingaat op
het gevoel van de cliënt kunnen zijn: het maakt je moedeloos alsof je je
afvraagt of het eigenlijk ooit wel definitief beter zal gaan? Dat is dus duidelijk
meer naar het mogelijke gevoel toe dat achter de woorden schuil gaat dan alleen
een samenvatting als: je hebt weer een rot dag gehad?
Belangrijk is dat de reacties van de therapeut
binnen het referentiekader, binnen de gedachtenwereld van de cliënt blijft. Daarvoor is van
de kant van de therapeut nodig dat hij zijn eigen referentiekader, en al zijn
theoretische kennis buitenspel zet. Vragen zijn hoogst zelden nodig, alleen als
de therapeut het echt niet begrijpt en voor zichzelf verduidelijking behoeft.
Openheid
Openheid van de kant van de therapeut betekent niet dat hij zijn eigen
gevoelens en ideeën naar voren brengt, maar dat hij transparant, echt is.
Werkelijke belangstelling heeft en dat niet veinst; als de cliënt hem
aanspreekt geen behoefte heeft om zichzelf te poneren of te verdedigen. Je kunt
ook zeggen dat de therapeut geen 'houding' aanneemt, maar zichzelf is. Rogers
noemde dit congruent zijn, de therapeut valt samen met zichzelf.
Positieve-blik
Grondhouding
is het hierboven omschreven geloof dat de mens van nature goed is, en dat wat
de cliënt doet, ook al is het afwijkend, het beste is dat de cliënt kan doen om
zichzelf, binnen soms erg moeilijke situaties, staande te houden. Zo herinner
ik mij een krantenartikel waarin beschreven werd dat iemand gevangenisstraf en
t.b.s. had gekregen omdat hij iemand had vermoord, alleen omdat het slachtoffer
in de kroeg iets had gezegd dat de dader niet beviel. Achtergrond was dat de
dader door zijn vader seksueel was misbruikt, vaak was geslagen en mentaal
voortdurend vernederd. De man die hij in de kroeg ontmoette deed de dader sterk
aan zijn vader denken. Maatschappelijk en voor het slachtoffer en diens
nabestaanden is het afschuwelijk wat er gebeurde. Maar kijk je vanuit een
positieve blik naar de dader, dan zou dit wel eens een daad kunnen zijn
geweest, die een opening naar gezondheid inhield; wellicht was het de eerste
keer dat de dader de boosheid naar zijn vader echt durfde voelen en daar actie
op durfde nemen (helaas op de verkeerde persoon en op de verkeerde manier). In een client-gerichte therapie zou de dader misschien voor het
eerst van zijn leven ervaren dat hij door iemand niet wordt afgewezen, en zou
hij wellicht er aan toe kunnen komen om de afschuwelijke gevoelens die hij aan
zijn vader had opgelopen onder ogen te zien; ze een plaats kunnen geven in zijn
leven en er daardoor op een betere manier mee om kunnen gaan.
Nu gelden deze drie
condities: aandacht, openheid en positieve blik, niet alleen bij een
therapiesessie, maar kunnen een verbetering zijn voor elk contact dat je
aangaat. En nogmaals, je hoeft echt geen professionele
hulpverlener te zijn om aandacht te willen en kunnen geven aan anderen.
Bron: Carl Rogers: Mens worden. Utrecht:
Bijleveld, 2000.
Zie ook: C.G.Boeree
Oefening
Als je voor jezelf wilt
oefenen in reflectie, d.w.z. het zoveel mogelijk in gevoelstermen samenvatten
van wat iemand jou vertelt, dan kan dat door je eigen reacties in te vullen in
onderstaande lijst. Je kunt ook met andere geinteresseerden, het ieder voor
zich laten invullen en daarna de verschillende reacties uitwisselen.
1. Zal ik met haar
trouwen of moet ik aan mijn toekomst denken? Als een kerel ambitie heeft moet
hij hard zijn. Maar ik houd van Mary, echt, zij is mijn inspiratiebron geweest.
Ik weet niet wat ik moet doen. Aan de andere kant ik kan niet
doorgaan met studeren en trouwen. En Mary wil niet wachten.
2. Maar kunt U me niet zeggen wat ik moet doen? Kunt
U me niet een paar suggesties geven? Ik wil alles wel doen, maar ik weet gewoon
niet welke weg ik in moet gaan. Als U me enkel maar wilt zeggen of U denkt of
ik over dit probleem heen kan komen.
3. Ik heb gewoon geen zin
ook maar iets te doen. Ik hang maar wat rond.
4. Ik weet echt niet wat
ik moet doen. Of ik terug moet gaan om les te geven aan de school. Het werkt zo
op mijn zenuwen. Maar ik heb er een vaste baan en een goed salaris. Of anders
totaal breken en doen waar ik zin in heb? Maar dat zou betekenen: van de grond
of aan beginnen met een klein budget, en ik weet niet of ik dat kan.
5. Wat is het nut van
alles? Niemand is fair of eerlijk. De jongens die thuis bleven kregen alle
kansen, terwijl wij de kastanjes uit het vuur haalden aan het front. En mijn
vrouw…
6. Ik ben vier keer
getrouwd en elke keer heb ik gedacht: dit is het. Maar geen enkele was ooit als
deze vrouw. Ze is de mooiste vrouw die je ooit hebt gezien, en dansen…
7. Ik houd van schrijven, misschien is dat wel mijn
grootste ambitie, gedichten schrijven. Maar ik heb het nu al een poos niet
gedaan.
8. Ik woon nu al tien
jaar in deze stad, maar ik ken er niemand. Op kantoor lijkt het alsof ik gewoon
geen vrienden kán maken. Ik probeer aardig te zijn voor anderen, maar het voelt
allemaal zo stijf en oncomfortabel bij mij van binnen. En dan zeg ik tegen
mijzelf dat het mij niets kan schelen, dat ik helemaal geen vrienden wil, en
soms denk ik dat dat echt waar is.
9. Ik heb zo’n vreemd gevoel, telkens als me iets fijns
overkomt. Ik kan ’t niet geloven, doe alsof het
nooit gebeurde. Ik wilde een afspraak maken met Ans, ik heb vier weken
geaarzeld, en toe zei ze Ja, en ik kon ’t niet
geloven. Zo sterk dat ik bij die afspraak niet ben komen opdagen.
10. Ik ben verliefd op
het mooiste meisje ter wereld. En zij houdt van mij, dat weet ik. Maar ik kan
haar niet ten huwelijk vragen – ik heb een strafblad. Zij weet daar niets
van, maar het zal eens uitkomen.
Vrij naar een niet gepubliceerde lijst, R.U.
Groningen.
Steven
Covey says, 'Seek first to understand, then to be understood.' This is
difficult if, as many of us, you did not grow up with a model for effective
listening.
Most of the time, many of us just wait for the other person to finish talking
so we can say what is on our own minds. The other person does the same, so
conversations can be unsatisfying, and they may escalate into arguments because
nobody is listening.
Listening involves all your senses, physical and spiritual. It means attending
to the other person with your whole being.
Uit: Vimala McClure Be Responsive
Relationships
are much more rewarding and engaging if we can listen deeply, beyond our own
thinking about another person and beyond any judgments or conclusions about
what they are doing.
Uit:
Roger Mills and Elsie
Spittle: Deep Listening
Articles by Pauline
Connolly:
Trust in the actualizing tendency
The 'as if' quality of
empathy
The Here and Now in Gestalt
therapy
tijdschrift artikelen links reageren
