Wat verstaan we onder spiritualiteit?

Beeld: Karin Bruens

Spiritualiteit heeft zoals het woord al zegt, te maken met spiritus, geest. We onderscheiden geest van ziel. Ziel is wat wij als 'ik' ervaren, maar wat niet ons lichaam is: ons denken, voelen, emoties, driften. Wat we tezamen ook wel persoonlijkheid noemen. Geest is een hogere, ruimere vorm van bewustzijn. Het wordt ook wel 'bovenbewustzijn' genoemd.

Het lijkt dat deel van onszelf dat kennis bezit dat boven het nivo van onze zintuigen uitgaat, en dat in contact staat met een instantie van buitenaf, een kracht die ergens in het universum zetelt. Sommige mensen noemen die kracht God.

Omdat deze kracht buiten het normale ik-zijn omgaat, brengen we onder sprititualiteit doorgaans zaken onder als intuïtie, paranormale ervaringen, bijna-dood-ervaringen en ingrepen van buitenaf, door goddelijke voorzienigheid, door engelen, door 'toevalligheden'. Omdat dromen ook ervaren worden als iets wat niet direct ons ik is, en paranormale ervaringen zich nog wel eens via dromen voordoen, worden dromen soms ook tot het gebied van de geest, van spiritualiteit gerekend.

De geest staat echter niet helemaal los van de ziel. Er is een wederzijdse beïnvloeding.

Piekervaringen, een gevoel van contact hebben met God, engelen zien, bijna-dood-ervaringen e.d. beïnvloeden onze persoonlijkheid. Andersom geloven veel mensen dat ons denken daadwerkelijk invloed heeft op gebeurtenissen. Onze persoonlijkheid, onze wil zou invloed hebben op de unversele geest. Psychologisch gezien kleur je natuurlijk je eigen wereld in, filter je wat je tegenkomt op je eigen persoonlijk wijze, roep je door je eigen houding bepaalde reacties op van anderen, maar hier wordt meer bedoeld: onze gedachten hebben op een magische manier invloed op anderen, op de wereld ¹. Vandaar de nadruk die spirituele bewegingen leggen op positief denken. Omdat gedachten kracht hebben. En dan kun je maar beter positief denken. Wat ook voor jezelf een beter gevoel oplevert, en daarmee weer een groter openstaan voor spiritualiteit.

Wat verder tot de spiritualiteit gerekend wordt is de weg ernaar toe, de manieren waarop we welbewust in contact kunnen komen met de geest. Stilte, meditatie, gebed en de ontwikkeling van onze persoonlijkheid naar (momenten van) egoloosheid. Door het beoefenen van o.a. bescheidenheid, dankbaarheid, offervaardigheid, begrip, acceptatie en vergevinsgezindheid. En door het uit de weg ruimen van pijnlijke gevoelens uit het verleden.

. sorry/sorrykluns.gif

Concepten loslaten

Wat elke kerkelijke stroming met anderen gemeen heeft is het geloof in een hogere macht, en het geloof dat door verering en 'goed' te leven deze hogere macht te beïnvloeden is voor onze eigen doeleinden.

Dit lijkt erg veel op wat we als kind naar onze ouders toe deden. Het Christendom spreekt dan ook veelvuldig over vader en kinderen. Maar op een gegeven moment verlaten we het ouderlijk nest, en we gaan op zoek naar onze eigen identiteit, waarheid, waarden en normen. Er lijkt een parallel met het leegstromen van de kerken en de grote vlucht die het individuele zoeken, buiten de oude verbanden om, neemt. Spiritualiteit bloeit als nooit te voren.

Sommige mensen gaan, als ze het ouderlijk huis verlaten een nieuw verband aan, stichten een gezin. Zo zien we ook dat er nieuwe 'kerken' worden opgericht, bijv. rond de Cursus in wonderen of Neale Walsch.

Foto W. Croese

Maar steeds meer mensen blijven alleen, terwijl ook steeds meer mensen spiritueel het accent leggen op de eigen individuele beleving. In plaats van nieuwe waarheden van anderen over te nemen, zoeken zij hun eigen diepste kern.

Om die kern te bereiken moeten alle sluiers die er voor zitten worden opgeruimd. We moeten niet alleen oude, maar we moeten alle concepten overboord gooien. Concepten verhinderen ons om de werkelijkheid te zien.

Zo horen we bijv. niet het werkelijke geluid van een auto, maar we denken meteen: o, een auto. Draagt iemand een hoofddoek dan zie we niet meer deze mens, maar een intellectueel idee: een moslima. En een concept van God, verhindert ons om God te ervaren.

Ons denken en ons gedrag wordt heel sterk bepaald door wat we vroeger hebben meegemaakt.

Ook die vormen filters waarmee we de wereld om ons heen en onszelf ervaren. Willen we werkelijk tot onze kern doordringen dan moeten we ook dat opruimen. Schoon worden, ons ontdoen van ons verleden.

Zijn we zover dan wordt ons gedrag niet meer ingegeven door onze ideeën, concepten, ervaringen uit het verleden, of verwachtingen van de toekomst. Een onmiddellijke ervaring van waarheid, die niet in woorden valt te vatten, valt ons te deel. We krijgen een diepe verwondering, 'verering' voor het hele universum en kunnen niet anders dan 'goed' zijn, want alles wat daarvan afwijkt, versluiert ons diepste weten. Wat de kerk van buitenaf probeerde op te leggen, wordt nu een zelfervaren waarheid, een niet anders meer willen.

Om los te komen uit vaststaande concepten en ideeën over onszelf kan het helpen om eens het tegendeel te doen van wat je gewend bent. Ben je politiek links, verdedig dan eens rechtse standpunten. Ben je atheïst, vertel mensen dat God bestaat, ben je altijd tiptop gekleed, draag eens een week lang een spijkerbroek. Denk je altijd eerst aan een ander, wees een tijdje een egoist.

Spiritualiteit en geluk

Spiritualiteit lijkt een grote vergaarbak. Het gaat over je verbinden met God, over liefdevol zijn naar anderen, over egoloosheid, over positief denken, over zelfkennis, over magie.

Waarom houden we ons bezig met spiritualiteit?

Ik vermoed dat onze interesse in spiritualiteit voortkomt uit onze behoefte om ons gelukkig te voelen.

Geluk heeft te maken met dingen als positief ervaren. We voelen ons happy als we onze omstandigheden, de dingen die gebeuren als prettig ervaren en bovenal als we onszelf als goed en waardevol kunnen zien. Veel van wat onder de noemer spiritualiteit valt heeft dan ook te maken met positief denken. Kijk met een positieve blik naar de wereld, beschouw die als goed en liefdevol, wees dankbaar voor wat je hebt en je overkomt. Wees vooral ook positief over en naar jezelf; accepteer jezelf, zeg ja tegen jezelf.

En het werkt. Zolang we er actief aan werken om onszelf en de wereld om ons heen als positief te benoemen kunnen we ons redelijk goed voelen. Maar er zijn nadelen aan verbonden: opeens gebeurt er iets dat we als zo naar ervaren, of doen we iets wat we van onszelf zo stom vinden, dat we het met de beste wil van de wereld niet meer positief kunnen benoemen. Het zorgvuldig opgebouwde positieve kaartenhuis valt in elkaar.

Op zo’n moment kunnen we zelfs dat hele ‘positieve gedoe’ als onecht, als geforceerd gaan ervaren.

Een ander inherent nadeel aan positief denken is dat je daarmee meteen het omgekeerde schept; iets kan alleen maar positief zijn in vergelijking tot andere dingen, die dan dus negatief zijn. Als ik mezelf als liefdevol ervaar is dat goed, maar als ik dat op een bepaald moment niet ben is dat dus fout, een kwaad. Als ik geloof in positief denken, en het lukt me niet om dat vol te houden, dan beleef ik dat niet volhouden als negatief. Voor sommigen is dan de oplossing letterlijk alles als positief zien, “Ja zeggen tegen alles”. Ook tegen ziekte, rampen en verlies. Walsch ² voegt daar dan nog aan toe dat alles wat je overkomt positief is, omdat je alles zelf hebt gecreëerd om te ervaren hoe dat is, om ook dat deel van jezelf neer te zetten.

Het lijkt me toe dat tijdelijk, geforceerd positief denken geen kwaad kan. Het voelt goed voor dat moment en je ontdekt wellicht dat de normale manier waarop jij dingen evalueert geen wet van Meden en Perzen is, je ziet dat jouw evaluaties voortkomen uit jouw persoonlijkheid en niet noodzakelijk waar hoeven te zijn.

Het arbitraire, het toevallige van onze evaluaties én het nadeel dat kleeft aan positief denken nl. dat het de andere kant, het negatieve oproept leidt tot de gedachte om alle evaluaties, alle oordelen overboord te gooien. Terug naar de hof van Eden, onze kennis van goed en kwaad aan de wilgen hangen. Mensen kunnen dit soort momenten beleven tijdens meditatie, waarbij alle gedachten, dus ook alle concepten en oordelen wegvallen. Er blijft dan een puur zijn, een puur ervaren over, wat een soort geluksgevoel geeft maar wat helaas ook snel weer verdwijnt zodra je weer in de wereld moet functioneren. Maar misschien, als je maar genoeg mediteert, dat je die leegte steeds beter kunt vasthouden.

Een ander facet van geluksgevoel is leven in harmonie. Niet in conflict zijn met en in jezelf, niet met de omgeving en het liefst een eenheid voelen met het totale universum. Wellicht is elke psychotherapie gericht op het wegnemen van conflicten, met name die

in jezelf. Je voelt iets wat je niet wilt voelen, je wilt tegenstrijdige dingen, of je gedraagt je op een manier die te veel negatieve consequenties voor je heeft. De oplossing schijnt hier te zijn: ken Uzelf.

Als we weten en ervaren waar onze manier van denken, en ons gedrag op berusten, kunnen we het doorgaans loslaten. Er is natuurlijk een samenhang tussen conflicten en negatief denken: bij conflicten is er altijd iets wat we niet willen, wat we als negatief ervaren. Maar anders dan bij geforceerd positief denken, ligt de oplossing hier in het wegnemen van de oorzaak van het conflict en niet in het veranderen van onze evaluatie of onze blikrichting.

En in harmonie leven met God, hoe doe je dat? Ieder kerkgenootschap heeft wel een groot aantal leefregels waar je aan moet voldoen, maar m.n. de christelijke kerk laat via de erfzonde tegelijk weten dat je nooit echt een goed mens kunt zijn, je zult altijd per definitie te kort schieten. Bovendien hebben de gevestigde kerken de neiging om voor je te denken in plaats van je te stimuleren om je eigen spirituele weg te gaan.

Misschien is een engere definitie van spiritualiteit op zijn plaats: contact met je eigen geest, je eigen intuïtie, je ‘hogere weten’. Hier staat niet geluk op de voorgrond maar jezelf zijn, authentiek zijn. Om die innerlijke stem van het eigen weten, van de intuïtie te kunnen horen, moeten we uiterst stil zijn. Het denken stoppen. Meditatie ³ lijkt een goede weg. Zoals gezegd kunnen daardoor momenten van die stilte ontstaan en bovendien komen door meditatie de dingen die ons dwars zitten en die dus onze emoties en ons denken aanwakkeren en onze stilte verstoren, regelmatig naar boven, waardoor ze geleidelijk hun kracht verliezen.

Maar je kunt natuurlijk ook actiever werken aan het opruimen van “oud zeer”, via psychotherapie. Met name focusing ⁴ is erg geschikt; Het is een vorm die zoveel mogelijk voorbij gaat aan het denken, door je aandacht vooral te richten op lichamelijke ervaringen, het doet eigenlijk van meet af aan aanpraak op een weten dat niet vanuit je logisch denken komt.